Nieodpłatne użyczenie członkowi rodziny samochodu do działalności gospodarczej a VAT

Użyczenie samochodu krewnemu prowadzącemu działalność gospodarczą to sytuacja, z którą w praktyce spotyka się wielu podatników. Pozornie prosta czynność – bezpłatne udostępnienie pojazdu bliskiej osobie – może jednak rodzić konkretne skutki w podatku od towarów i usług, zarówno po stronie użyczającego, jak i biorącego. Ocena skutków podatkowych takiego użyczenia wymaga uwzględnienia statusu VAT użyczającego, sposobu nabycia pojazdu oraz zakresu, w jakim przy jego zakupie lub użytkowaniu odliczano podatek naliczony.

Nieodpłatne świadczenie usług a VAT – podstawa prawna

Zgodnie z art. 8 ust. 2 pkt 2 ustawy o podatku od towarów i usług, za odpłatne świadczenie usług – podlegające opodatkowaniu VAT – uznaje się nieodpłatne świadczenie usług do celów innych niż działalność gospodarcza podatnika. Przepis ten stanowi podstawę do opodatkowania nieodpłatnego udostępnienia samochodu, jeżeli spełnione są określone przesłanki. Sam fakt braku wynagrodzenia nie wyłącza zatem transakcji z zakresu opodatkowania VAT – decydują warunki, na jakich pojazd został nabyty i w jaki sposób był dotychczas wykorzystywany.

Aby nieodpłatne użyczenie samochodu podlegało VAT, muszą być spełnione łącznie następujące warunki:

użyczający jest czynnym podatnikiem VAT
przy nabyciu samochodu lub wydatkach eksploatacyjnych z nim związanych użyczającemu przysługiwało prawo do odliczenia VAT naliczonego – w całości lub w części
użyczenie następuje na cele niezwiązane z działalnością gospodarczą użyczającego

Jeżeli użyczający nie odliczył VAT przy nabyciu pojazdu, nieodpłatne użyczenie samochodu nie podlega opodatkowaniu VAT – brak odliczenia na wejściu eliminuje obowiązek opodatkowania świadczenia na wyjściu i zapobiega podwójnemu obciążeniu podatkowemu tego samego składnika majątku.

Samochód osobowy a ograniczone prawo do odliczenia VAT

Specyfika samochodów osobowych na gruncie VAT polega na tym, że podatnicy mogą odliczyć jedynie 50% VAT naliczonego przy ich nabyciu, leasingu lub użytkowaniu – chyba że pojazd jest wykorzystywany wyłącznie do działalności gospodarczej i podatnik dopełnił obowiązku zgłoszenia pojazdu do urzędu skarbowego na formularzu VAT-26 oraz prowadzi szczegółową ewidencję przebiegu. Ograniczone prawo do odliczenia ma bezpośredni wpływ na ocenę skutków nieodpłatnego użyczenia.

Praktyczne warianty i ich skutki w VAT:

użyczający odliczył 50% VAT przy nabyciu samochodu osobowego – nieodpłatne użyczenie krewnemu co do zasady podlega opodatkowaniu VAT, ponieważ podatnikowi przysługiwało prawo do odliczenia, choćby częściowe
użyczający odliczył 100% VAT przy nabyciu pojazdu (pojazd zgłoszony jako używany wyłącznie do działalności) – użyczenie krewnemu na inne cele wyraźnie wykracza poza zakres działalności i podlega VAT
użyczający nie odliczył VAT przy nabyciu (np. pojazd nabyty bez faktury VAT, w drodze darowizny lub od osoby prywatnej) – nieodpłatne użyczenie nie podlega VAT
użyczający korzysta ze zwolnienia podmiotowego z VAT (do limitu 200 000 zł) – użyczenie nie podlega opodatkowaniu VAT niezależnie od tego, czy odliczono podatek przy nabyciu pojazdu

Podstawa opodatkowania przy nieodpłatnym użyczeniu samochodu

Gdy nieodpłatne użyczenie samochodu podlega VAT, podstawę opodatkowania ustala się na podstawie art. 29a ust. 5 ustawy o VAT – jest nią koszt świadczenia usług poniesiony przez podatnika. W przypadku samochodu będą to koszty faktycznie ponoszone przez użyczającego w związku z pojazdem w okresie użyczenia, proporcjonalnie do czasu udostępnienia pojazdu krewnemu.

Do kosztów stanowiących podstawę opodatkowania mogą należeć:

odpisy amortyzacyjne od wartości początkowej pojazdu za okres użyczenia
koszty ubezpieczenia OC i AC przypadające na okres użyczenia
koszty przeglądów technicznych i napraw, jeśli są ponoszone przez użyczającego
koszty leasingu lub rat kredytowych, jeśli pojazd jest finansowany zewnętrznie

Podstawy opodatkowania nie stanowi hipotetyczny czynsz rynkowy, który użyczający mógłby uzyskać przy odpłatnym wynajmie pojazdu – organy podatkowe potwierdzają, że właściwą podstawą są koszty rzeczywiście poniesione, a nie utracone korzyści. Stawka VAT przy opodatkowanym użyczeniu samochodu wynosi 23%.

Użyczenie samochodu a prawo biorącego do odliczenia VAT

Biorący w użyczenie – czyli krewny prowadzący działalność gospodarczą – nie otrzymuje faktury VAT, ponieważ użyczenie jest nieodpłatne. Oznacza to, że po stronie biorącego nie pojawia się podatek naliczony do odliczenia, niezależnie od tego, czy użyczający opodatkował świadczenie VAT, czy nie. Biorący może natomiast zaliczać do kosztów uzyskania przychodów wydatki eksploatacyjne związane z używanym pojazdem – paliwo, naprawy, myjnia – o ile pojazd jest faktycznie wykorzystywany na potrzeby działalności gospodarczej.

Biorący w użyczenie powinien jednak pamiętać, że:

dla celów podatku dochodowego koszty eksploatacji użyczonego samochodu osobowego mogą być zaliczane do kosztów uzyskania przychodów z uwzględnieniem ograniczeń wynikających z przepisów o tzw. samochodach prywatnych używanych w działalności
jeśli pojazd nie jest wprowadzony do ewidencji środków trwałych biorącego, odliczenie kosztów eksploatacji może być ograniczone do 75% poniesionych wydatków
biorący nie może odliczać VAT od paliwa ani innych kosztów eksploatacji użyczonego pojazdu w pełnej wysokości, jeśli pojazd jest wykorzystywany również do celów prywatnych

Użyczenie samochodu a podatek dochodowy biorącego

Nieodpłatne użyczenie samochodu przez członka rodziny może rodzić skutki nie tylko w VAT, ale i w podatku dochodowym po stronie biorącego. Co do zasady nieodpłatne świadczenia otrzymane w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą stanowią przychód podatkowy. Jednak ustawy o podatku dochodowym przewidują w tym zakresie istotny wyjątek dotyczący świadczeń od osób bliskich.

Nieodpłatne użyczenie samochodu przez osobę zaliczaną do I lub II grupy podatkowej w rozumieniu przepisów o podatku od spadków i darowizn nie generuje przychodu po stronie biorącego – wartość użyczenia nie musi być wykazywana jako przychód z działalności gospodarczej. Do I grupy podatkowej zalicza się małżonka, zstępnych (dzieci, wnuki), wstępnych (rodziców, dziadków), pasierba, zięcia, synową, rodzeństwo, ojczyma, macochę i teściów. Do II grupy należą m.in. zstępni rodzeństwa, rodzeństwo rodziców i małżonkowie rodzeństwa. Użyczenie od osoby zaliczanej do III grupy podatkowej lub spoza rodziny generuje natomiast przychód z nieodpłatnych świadczeń, który biorący musi wykazać w rozliczeniu.